logo_175

Visitekaartje

 

Lesactiviteit Groepen 6 t/m 8 Kleine Melm aan de Eem, Soest
Dit lesprogramma wordt aangeboden door HISCUE i.s.m. de Kleine Melm Het bestaat uit een aantal opdrachtposten, die in circuitvorm zijn georganiseerd. Centraal staan de natuur, het milieu en de geschiedenis van 350 jaar Kleine Melm. De veldwerkthema’s: wateronderzoek (de Eem), bodemonderzoek (de Melm), landschapshistorie, architectuur van de herberg en het veerhuis van 1681, historische verhalen over De Kleine Melm, vogelverkenning, fotograferen van het gebied, het schetsen van een stukje landschap of het veerhuis en grassoorten- en kruidenonderzoek. Programma en kosten op aanvraag.

 

 Soest aan de Eem - De Kleine Melm  ontsluiten voor  natuureducatie,  erfgoededucatie en -recreatie.

 

 De waarde van de cultuurhistorische Kleine Melm.                                    

In het basisonderwijs en in het voortgezet onderwijs ligt de nadruk  de laatste jaren eveneens op een nieuw kerndoel voor de leerlingen: vorming tot actief burgerschap. Omgevingseducatie en erfgoededucatie op locatie worden in projecten op locatie aan leerlingen aangeboden, ook in het kader van de jaarlijkse Erfgoedweek. Leerlingen waarderen deze vorm van educatie zeer: men past de geleerde inzichten toe op een locatie en door een andere manier van leren ontdekt men nieuwe, interessante feiten.                                                                                                                                

Niet alleen jongeren vinden leren op locatie interessant: ook ouderen bezoeken erfgoedlocaties. Cultuurhistorie, landschaphistorie, monumenten, musea, historische en culturele verhalen over plaatsen en personen maken geschiedenis levend. Burgers worden zo  actief betrokken bij het waarderen en beschermen van erfgoed in het heden en in de toekomst. Want iets dat er niet meer is, heeft ook geen zeggingskracht.                                                                                                                             

De Kleine of Nieuwe Melm in Soest bestaat nog steeds, maar is gesloten geweest voor het grote publiek. Het is er, maar kan alleen bij ontsluiting diens erfenis met een rijksmonument als historisch erfgoed onthullen. De huidige Eemstraat heette enkele eeuwen geleden Nieuwe Melmsteeg. De Eemstraat loopt nu ook door tot nr. 4 en 6 op de Kleine Melm, vroeger ook Nieuwe Melm genaamd. De Grote Melm werd namelijk de Oude Melm genoemd.

 

Naast de Kleine Melm ligt nu de aanlegplaats van de Eemboot voor fietsers.

 

Er zijn verschillende invalshoeken om de levende geschiedenis van deze plek uit te lichten: door (landschap)historische verhalen en uit monumentaal en artistiek oogpunt. Kunstenaars hebben de Kleine Melm in beeld en woord opgetekend. Historici  legden de feiten vast en Soesters eveneens met hun verhalen. Het Oude Veerhuis uit 1681 is een rijksmonument. Het was een levendige herberg en café.

 

 

De voorgeschiedenis van de huidige  Kleine of Nieuwe  Melm.

 

Een Melm is afkomstig van molm en bevindt zich op een hogere gelegen rivierzandafzetting en is een vanouds bewoonde plaats in het landschap. Aan de overkant van de Kleine Melm ligt Hogerhorst, op een zandheuvel uit de IJstijd in het veenlandschap met daarop rivierkleilagen. In de Eempolder duiken verschillende hogere zandplaten uit de IJstijd en van de  rivierafzetting op, waarop ook het dorp Hoogland ontstond.

 

Honderden jaren geleden was de plek bij de Kleine Melm met  Hogerhorst aan de overkant in warme, zomerse perioden een doorwaadbare plaats. Het was later een loskade met een kalkoven en een herberg sinds 1681. Schelpen werden aan de kades gelost voor de kalkovens bij de Melmen. In de 16e eeuw werd de Eem regelmatig uitgediept vanwege verlanding van de Eem. Aanleg van een jaagpad van Amersfoort naar de Grote Melm was ook praktisch voor schepen om door te kunnen varen bij windstilte of tegenwind. Ook is de bedijking sinds de 17e eeuw verbeterd,  al zijn er sindsdien nog diverse dijkdoorbraken geweest door springvloed en storm vanaf de Zuiderzee waaraan de Eem lag (1).

 

De veerpont bij de Kleine Melm.

 

Verscheidene oudere Soesters weten nog van de veerpont van Zwarte Willem, Willem van der Heuvel die in 1968 uit de vaart is genomen. Maar de jongere generaties weten niet dat er een veerhuis met herberg en kroeg tot 1976 was.  De gebouwen en de plek bestaan nog op de Kleine Melm en de geschiedenis is de moeite waard om weer in openbaarheid te treden. Het was eertijds  namelijk een bedrijvige plaats en met wat voorstellingsvermogen door mooie verhalen gaat men terug in de tijd.

 

Soester boeren hadden land aan de overkant van de Eem, vanwege het gegeven dat de Slaagse polder over de Eem tot 1815 bij de gemeente Soest behoorde. Gezien de honkvastheid van de boeren bij hun landerijen, bleef het bezit in de familie en ging het vaak van ouders op kind. Over de Eem naar de weiden en de koeien en weer terg zorgde in het voorjaar en de zomer voor dagelijkse overtochten met de veerpont.

 

De Eem werd uiteindelijk een natuurlijke grens van Soest in 1815 en de landerijen werden verkocht aan boeren in Hoogland. Niet alleen Soester boeren gebruikten vroeger de pont. Ook inwoners en reizigers uit de plaatsen Amersfoort, Hoogland (met het landgoed Coelhorst) , Bunschoten-Spakenburg en Nijkerk staken hier de Eem over om hun weg naar Soest of via Soest te vervolgen. Tot  de opening van de Malebrug voor fietsers in 2008 kon men sinds 1968 niet meer rechtstreeks naar de overkant komen.

 

Rond het midden van de negentiende eeuw waren er vijf veren over de Eem. In later jaren kwam er nog één bij, en nog weer later verdwenen ze allemaal op één na.
De laatste die sloot in 1968 was het pontje Hoogland - Soest,  bij "Zwarte Willem"
 aan de Kleine Melm.

 

Tot 1968 dus voer Zwarte Willem, die aan de Kleine Melm een kroeg had, mensen over met zijn pontveer van Hoogland naar Soest. In het Oude Veerhuis op de Kleine Melm had hij zijn kroeg.

 

 

Kroegbaas Zwarte Willem
Piet Hilhorst schrijft in Van Zoys tot Soest: “Zwarte Willem was de kroegbaas en veerman. Hij had een roeiboot, maar zijn veer was waarachtig een pontje dat met een strak gespannen ketting naar de overkant gehaakt werd. Het steigertje tegenover de Kleine Melm is nog een overblijfsel uit het veerpont-tijdperk. Zwarte Willem is voor de echte Soester de naam voor De Kleine Melm. Dus ook een locatienaam. Zat je vader vroeger bij Zwarte Willem, dan wist je zeker dat hij enigszins aangeschoten thuis kwam.” (2) De kroeg is in 1976 gesloten.

 

Het rijksmonument op de Kleine Melm in Soestopdekaart.nl, Eemweg 4 en 6.
Volgens de muurankers in de voorgevel dateert de dwarshuisboerderij aan de Eemweg 4 uit 1681. Het pand werd gebouwd en geëxploiteerd door Jacoba Victoria Bartolotti van den Heuvel., bewoonster van de voormalige buitenplaats "Heuvel en Dael" aan de Birkstraat. Het pand was behalve boerderij tevens veerhuis en café. Hieraan herinnert nog een uithangbord. In 1960 werd in opdracht van W. v.d. Heuvel café 'De kleine Melm' uitgebreid met een woonhuis (nr.6). Het ontwerp was afkomstig van de architect Arnold Brouwer uit Soest. In 1965 werd er rechts achter het pand een moderne landbouwloods gebouwd. In 1976 werd het café gesloten en volgde er een restauratie. Het pand werd hierbij gewijzigd, waarbij het achterhuis werd voorzien van gepotdekselde planken. De vierroedige schuurberg en de schaapskooi achter de boerderij dateren uit 1980. Tegenwoordig is het pand in gebruik als woonhuis.
De boerderij ligt aan de rivier de Eem, aan het einde van de Eemweg. Het pand heeft een T-vormige plattegrond. Het telt een bouwlaag met een zolderverdieping onder een rieten schilddak met grijze nokvorsten. Het bakstenen pand is grotendeels crémekleurig gepleisterd en voorzien van een zwart geteerde plint. Het achterhuis behoort tot het zogenaamde middenlangsdeeltype. Het heeft een afgewolfd rieten zadeldak op ongelijke voethoogte. Het later aangebouwde woonhuis is opgetrokken in schoon metselwerk.

 

Bron: Soest, geschiedenis en architectuur, uitg. Kerkebosch te Zeist en Spou te Utrecht, 2006, blz. 160 - Gemeente Soest: http://soest.geotalk.nl/

 

 

De Kleine Melm in de kunstwereld.
Het  boerenerfje op onderstaand schilderij is de Kleine Melm. Dirk Hornsveld, de landschapsschilder, kwam er graag en had er zelfs een eigen boot. Tekenaars, schilders en fotografen kozen deze idyllische plek bij de Kleine Melm uit om een kunstwerk af te beelden. Het zou interessant zijn om uit te zoeken welke kunstenaars een raakvlak met de Kleine Melm hebben, want het was een inspirerende plek voor hen.

 

 

Een historisch verhaal  Zwemwedstrijd Baarn - Zwarte Willem.

 

Soester Piet Hilhorst herinnerde zich de verhalen  over de zwemwedstrijden die gehouden werden van het Baarnse Badhuis (naast de Baarnse roeiclub) over de Eem naar Zwarte Willem - de Kleine Melm dus - waar dan vooral de Soester boerenjongens aan meededen.
Deze herinnering bracht hem op het onvergetelijke moment dat ik - in 1948! - op mijn vaders rug door de Eem zwom, vanaf de Grote Melm naar het Zure Eind (gemaal Zeldert).
Toen was de Eem nog een uitstekende zwemrivier, en dat bleef zij tot midden jaren vijftig, de tijd dat wij als Soester jeugd bij de Grote Melm overzwommen naar de Waai, dat is de plas die nu zichtbaar is als je bij het wisselvlot de dijk oploopt en in de richting van Baarn kijkt.

Daarna, in de jaren zestig en zeventig werd de Eem steeds zwarter en als je het midden jaren zeventig waagde in de Eem te vallen moest je direct naar het ziekenhuis. Het was een open riool geworden. Na jaren inzet van diverse instanties is de kwaliteit van het Eemwater weer veel beter geworden.

Copyright © 2013. All Rights Reserved.